Drachtige merrie in Nederland: verzorging per fase, het veulenen en de complicaties

Door Sebastien Kister

Laatst gecontroleerd op 8 november 2026

Een merrie draagt haar veulen ongeveer elf maanden, en het grootste deel van die tijd heeft ze weinig meer nodig dan daarvoor: hetzelfde ruwvoer, beweging, en de gewone zorg voor haar entingen en hoeven. Wat verandert, is het laatste trimester, wanneer het veulen het meeste groeit, en het veulenen zelf, waar minuten tellen. Daarna gaat er een tweede klok lopen: die van de chip en het paspoort van het veulen. Deze pagina loopt de dracht fase voor fase langs met wat de veterinaire bronnen zeggen, en daarna de complicaties, ingedeeld naar wat je ziet.

De dracht in vogelvlucht

De data van elke stap, vanaf de dag van de dekking, rekent de drachtcalculator uit, met de verwachte veulendatum en de normale periode eromheen. In grote lijnen:

Voeding tijdens de dracht

Het grootste deel van de dracht heeft een merrie niet meer nodig dan voordat ze gedekt werd. De cijfers van de Amerikaanse National Research Council uit 2007, zoals het Merck Veterinary Manual ze geeft, laten haar energiebehoefte tot en met de vijfde maand gelijk en verhogen energie, eiwit en lysine daarna met "ongeveer 3–4% boven onderhoud per maand". Voor een merrie van 500 kg die niet werkt:

Eiwit stijgt aan het eind sneller: 21, 25 en 30% boven onderhoud in de maanden negen, tien en elf. Dan groeit het veulen: het Western College of Veterinary Medicine in Saskatchewan legt 65 tot 70% van de groei in de maanden acht tot elf, en volgens Merck komt de merrie in het laatste trimester 68 tot 90 kg aan. Hetzelfde college schrijft dat een merrie op goed voer de eerste acht maanden niets extra nodig heeft, en de paar procent van de NRC spreken dat nauwelijks tegen.

Hoe je het geeft, telt even zwaar als hoeveel:

• Geleidelijk. Merck adviseert in de laatste drie maanden een rantsoen dat "geleidelijk toeneemt", met goed hooi van grassen of vlinderbloemigen en een krachtvoer met 12 tot 14% eiwit. De University of Kentucky: verhoog langzaam, gespreid over zeven tot veertien dagen, nooit met grote sprongen.
• Kleinere porties. Naarmate het veulen haar buik vult, kan ze grote hoeveelheden tegelijk niet meer goed aan, schrijft Kentucky: geef het krachtvoer in kleinere, vaker gegeven porties. Houdt ze haar conditie op ruwvoer alleen, dan volstaat volgens Kentucky een balancer, die de mineralen geconcentreerd levert.
• Hetzelfde hooi. Volgens Kentucky blijft ze het liefst op het hooi dat ze kent; moet het toch anders, begin de overstap dan zeven tot tien dagen voordat ze veulent.

Haar conditie

Niet te mager, niet te dik, en over het getal zijn de bronnen het niet helemaal eens. Merck adviseert voor fokmerries in het hoofdstuk over voeding een conditiescore van 5 à 6 op 9, waarbij 6 "ideaal voor fokmerries" heet, en Kentucky mikt in de late dracht op 5 à 6. Het hoofdstuk van Merck over merrie en veulen rond de geboorte legt het ideaal bij het veulenen hoger, op 6,5 tot 7,5. Waarom ze niet te mager mag zijn, zegt Extension Horses: een zogende merrie die te mager is, wordt later en minder vaak weer drachtig, en conditie bijzetten is "extreem moeilijk" zodra ze een veulen voedt. Met de gewichtscalculator en een meetlint volg je haar gewicht.

Mineralen: meer is niet veiliger

• Jodium. Merck meldt jodiumvergiftiging bij drachtige merries die niet meer dan 40 mg per dag kregen, en struma bij merries en hun veulens; meerdere gevallen hingen samen met gedroogd zeewier (kelp) in het rantsoen.
• Selenium. De marge tussen te weinig en te veel is "zeer smal", en op alkalische bodems kan ruwvoer genoeg bevatten voor een vergiftiging. Krijgt de merrie tijdens de dracht te weinig, dan kan haar snelgroeiende veulen een voedingsgebonden spierdegeneratie krijgen (Merck). Of haar rantsoen selenium nodig heeft, hangt af van waar het voer gegroeid is: vraag het je dierenarts voordat je iets toevoegt.
• Koper. Of extra koper voor de merrie de gewrichten van haar veulen beschermt, is niet uitgemaakt: één Nieuw-Zeelandse proef vond minder letsels, twee latere vonden geen effect.

Beweging en rijden

Merck adviseert de hele dracht door "voldoende dagelijkse beweging in een paddock of weiland". Over rijden zijn de bronnen minder zeker. Twee kleine studies vonden geen schade van matig werk: merries die van dag 16 tot dag 80 van de dracht zes dagen per week 45 minuten werkten, brachten allemaal gezonde veulens ter wereld, en bij zes drachtige Standardbreds die rond negen maanden korte inspanningstests met oplopende belasting op de loopband liepen, veranderde de hartslag van het veulen niet. Geen veterinaire organisatie die we vonden noemt een datum waarop het rijden moet stoppen. Hoe lang je haar in het werk houdt, is dus een vraag voor je dierenarts, en het antwoord kan afhangen van haar en van het werk.

Vaccineren en ontwormen

Het EHV-vaccin tegen abortus

Het equine herpesvirus type 1 (EHV-1) is de veroorzaker van de abortusvorm van rhinopneumonie. In de Nederlandse productinformatie vonden we twee vaccins die geregistreerd zijn om bij drachtige merries abortus door EHV-1 te verminderen, elk met een eigen schema:

Beide zijn diergeneesmiddelen op voorschrift die alleen de dierenarts toedient (kanalisatie UDD). Niet elk rhinopneumonievaccin is voor de abortusvorm geregistreerd: Pneumequine bijvoorbeeld staat in zijn Nederlandse productinformatie alleen tegen de luchtwegvorm, met het advies merries niet te enten in de week vóór en de 21 dagen na het dekken. Vraag bij een drachtige merrie dus naar het vaccin, niet alleen naar "rhino".

Het schema van Equip is ook dat van de Amerikaanse paardendierenartsen (AAEP): de vijfde, zevende en negende maand, met een geïnactiveerd vaccin dat voor het voorkomen van abortus geregistreerd is. Veel dierenartsen voegen daar volgens de AAEP een enting in de derde maand aan toe, sommigen een bij de dekking. Dat valt niet helemaal samen met de algemene vuistregel van Merck om in de eerste 90 dagen niet te vaccineren, en het schema van BioEquin begint zelfs in de tweede maand: de bijsluiter van het product en je dierenarts gaan hier voor. Een gevaccineerde merrie kan toch aborteren (Merck).

De herhalingsentingen vóór het veulenen

Vier tot zes weken voordat ze veulent, krijgt een merrie haar herhalingsentingen, zodat haar biest de antistoffen aan het veulen meegeeft. Het schema van de AAEP voor fokmerries zet onder meer tetanus en influenza op dat moment, en volgens de EHV-richtlijn van de AAEP is een enting met een geïnactiveerd EHV-1/4-vaccin vier tot zes weken vóór het veulenen gebruikelijk om de antistoffen in de biest te verhogen. Welke vaccins je merrie krijgt, bepaal je met je dierenarts; de vaccinatiegids heeft de KNHS-termijnen voor als ze daarna weer op wedstrijd gaat.

Ontwormen

Ontwormingsmiddelen voor paarden krijg je in Nederland alleen op recept van de dierenarts, omdat paarden volgens de Europese regels voedselproducerende dieren zijn. Voor een drachtige merrie is dat geen bezwaar: volgens Merck zijn "de meeste ontwormingsmiddelen veilig gedurende de hele dracht", mits je de voorzorgen en contra-indicaties in de bijsluiter volgt. In de eerste 60 dagen, wanneer de organen worden aangelegd, raadt Merck elk ontwormingsmiddel af. In een studie met ivermectine en praziquantel kregen twintig merries tot aan het veulenen om de twee weken drie keer de normale dosis, zonder bijwerkingen of abortussen, en hun veulens waren drie maanden later normaal.

Rond het veulenen spreken de bronnen elkaar openlijk tegen. Merck raadt ivermectine of een benzimidazool aan een tot drie dagen voor het veulenen, tegen de dwergdraadworm Strongyloides westeri, die via de melk bij het veulen komt. De parasietenrichtlijnen van de AAEP zien voor die gewoonte "op dit moment geen basis", en de parasitoloog Martin Nielsen van de University of Kentucky behandelt drachtige merries "net als andere volwassen paarden": hij vond rond het veulenen geen stijging van hun eitellingen. Anderen ontwormen de merrie na het veulenen, van binnen 48 uur (Merck) tot ongeveer een week erna (Colorado State). Welke lijn je volgt, kies je met je dierenarts; een mestonderzoek zegt of ze een middel überhaupt nodig heeft. De ontwormingsgids legt de tellingen uit.

Hoeven, gebit en de Caslick

We vonden geen richtlijn die de gewone verzorging van een drachtige merrie verandert: de intervallen van Merck, ongeveer elke zes weken bekappen en het gebit minstens een keer per jaar laten nakijken, blijven gelden (de gidsen over de hoefsmid en het gebit gaan erop in). Moet ze voor een behandeling verdoofd worden, dan beslist de dierenarts.

Een merrie die met een Caslick is dichtgenaaid (een vulvaplastiek die het bovenste deel van de schaamlippen sluit tegen infectie) moet vóór het veulenen weer geopend worden, anders scheurt het veulen haar. Merck zegt ongeveer twee weken ervoor, Nebraska Extension minstens 30 dagen. Het drachtplan van EquiDiary heeft er een eigen stap voor.

Klaar voor het veulenen

De plek. Een box van minstens 4,3 × 4,3 m, zeggen Merck, Penn State Extension en Nebraska Extension; Merck vindt een dubbele box van 3,7 × 6,1 m nog beter. Een kleine paddock met gras kan ook: Penn State verkiest gras boven een zandpaddock, en volgens Merck hebben merries er baat bij buiten op gras te veulenen, als het weer het toelaat. Waar het ook is, ze hoort er al te wonen: Volgens Merck staat ze drie tot vier weken vóór de verwachte datum al op de afveulplek, zodat ze weerstand opbouwt tegen de kiemen van die plek en de antistoffen daartegen in haar biest terechtkomen. De calculator rekent uit wanneer die verhuizing is.

Vervoer. Moet ze ergens anders veulenen, rijd dan op tijd. Volgens de Europese transportverordening is een drachtig dier waarvan 90% of meer van de draagtijd voorbij is niet geschikt voor vervoer, net als een dier dat de week ervoor geworpen heeft. Voor geregistreerde paardachtigen geldt die regel niet als de rit de omstandigheden rond de geboorte moet verbeteren, of voor een pasgeboren veulen met zijn geregistreerde moeder, mits er onderweg steeds een begeleider bij is. De verordening geldt voor vervoer in verband met een economische activiteit; een rit op voorschrift van de dierenarts naar een kliniek valt erbuiten.

Het strooisel. Stro, dik en schoon. Penn State raadt houtkrullen af, omdat het stof de kans op luchtweginfecties vergroot, en Merck omdat ze in de neus en de mond van het pasgeboren veulen kunnen komen of het geboortekanaal verontreinigen.

De spullen. Het controleblad van de AAEP noemt een schone staartbandage, een ontsmettingsmiddel voor de navel, handdoeken, warm water met milde vloeibare zeep, een schaar, handschoenen en een Brix-refractometer, die in een paar seconden zegt of haar biest goed genoeg is. De langere lijst van Colorado State voegt onder meer een thermometer, een melkcalciumtest en IgG-tests voor het veulen toe; die van Penn State zet het nummer van de dierenarts bovenaan, met een zaklamp, een halster en een touw. Als de weeën beginnen: haar staart inpakken en haar schaamlippen en uier wassen met warm water (Nebraska).

De tekenen. Hoe de uier zich vult, het harsen en de melktests die de nacht voorspellen, staan bij de drachtcalculator.

Het veulenen en zijn tijdsgrenzen

Het veulenen heeft drie fasen, en de tweede is kort: een verkeerde ligging die die fase ophoudt, of een navelstreng die wordt dichtgedrukt, snijdt het veulen af van zijn enige aanvoer van zuurstof (Western College of Veterinary Medicine).

Hoe het hoort. Eerst een wit, glanzend vlies, dan twee voorbenen, de ene hoef ongeveer 15 cm voor de andere (Merck, de AAEP), met de neus op de knieën: "een duikhouding", zoals Penn State het noemt. Al het andere is een reden om meteen te bellen: één been, zolen die naar boven wijzen, een neus zonder voeten, voeten zonder neus, of een rood vlies in plaats van het witte, de noodsituatie die hieronder red bag heet.

De nageboorte. Trek nooit aan de nageboorte en snijd ze nooit weg (de AAEP, Penn State, Merck). Bind de nageboorte op zodat de merrie er niet op trapt, en bewaar ze voor de dierenarts, die nakijkt of ze compleet is: een achtergebleven stuk kan de merrie heel ziek maken. Een normale nageboorte weegt ongeveer een tiende van het veulen (Merck, de AAEP).

De eerste uren: de 1-2-3-regel

Het controleblad van de AAEP geeft hem zo: het veulen staat binnen een uur, drinkt binnen twee, en binnen drie is het darmpek (het meconium) eruit en is de merrie de nageboorte kwijt. Colorado State geeft dezelfde regel zonder het meconium. Merck is iets geduldiger: bij 90% van de geboortes ligt het veulen binnen een uur op zijn borst, staat het binnen twee uur en drinkt het binnen drie. Een veulen dat achterloopt op die tijden, heeft de dierenarts nodig.

Zijn eerste antistoffen haalt een veulen uit de biest, en het kan ze alleen in de eerste 18 tot 24 uur opnemen (Cornell, Merck). Daarom ziet de dierenarts het pasgeboren veulen meestal na 12 tot 24 uur (Colorado State, Penn State, Cornell), met een bloedtest op IgG, de antistoffen die de biest heeft doorgegeven. Onder 400 mg/dL na 24 uur is die overdracht mislukt, en 400 tot 800 is gedeeltelijk (Merck); onder 800 adviseert Merck dat de dierenarts plasma geeft. De Brix-refractometer meet de biest al voordat het veulen drinkt: boven 30% is uitstekend, onder 20% onvoldoende (Cornell).

Merck adviseert de navel enkele keren per dag, twee à drie dagen lang, te dippen in verdunde chloorhexidine (0,5%) of povidonjodium (1%). Bij de meeste veulens komt het darmpek binnen een paar uur, bij sommige pas na negen tot twaalf (Penn State). Een veulen dat blijft persen zonder resultaat, of dat minder drinkt of lusteloos is: bel de dierenarts, want bij een jong veulen vraagt elke verandering om een telefoontje (Penn State).

Na het veulenen

Een roodbruine uitvloeiing in de eerste week is normaal; wordt ze wit, dan wijst dat op een baarmoederinfectie en heeft de merrie de dierenarts nodig (Nebraska Extension). Een lichte tot matige koliek, terwijl de baarmoeder samentrekt, komt na het veulenen vaak voor (Nebraska); een merrie met koliek en bleke slijmvliezen, zeker een oudere, kan inwendig bloeden, hieronder beschreven. De veulenhengstigheid komt bij de meeste merries 5 tot 11 dagen na het veulenen (Merck). Merries die na dag 10 gedekt worden, worden vaker drachtig, en na een moeilijke geboorte, een achtergebleven nageboorte of een baarmoederontsteking raadt Merck af om de merrie op de veulenhengstigheid te laten dekken. In een studie van meer dan 3.000 cycli op één volbloedstoeterij in Kentucky werden merries die vóór dag 22 gedekt werden minder vaak drachtig, en verloren merries die vóór dag 13 gedekt werden vaker hun dracht.

Complicaties, en de tekenen die je ziet

Bij de meeste drachten gebeurt niets van wat hieronder staat. Bij elke complicatie staan de tekenen die een eigenaar kan zien, omdat bij de meeste ervan vooral telt hoe snel de dierenarts gebeld wordt.

Een tweeling

De baarmoeder van een merrie kan er geen twee dragen: de placenta die twee veulens moeten delen, is te klein, en Colorado State schat de kans dat een tweelingdracht eindigt met twee levende, gezonde veulens op minder dan 10%. Een tweeling wordt vaak tussen de zeven en negen maanden geaborteerd (Colorado State; acht tot negen, zegt Merck), soms na een uier die te vroeg vol raakte. Daar is de eerste echo op dag 14 tot 16 voor: de dierenarts ziet beide vruchtblaasjes en drukt er één weg zolang ze nog door de baarmoeder bewegen, tot ze zich rond dag 16 vastzetten. Engelse volbloeden, warmbloeden en trekpaarden hebben het vaakst een tweeling (Colorado State), en tweelingen waren de oorzaak van ongeveer 6% van de verliezen die diagnostische laboratoria in Kentucky en in het Verenigd Koninkrijk onderzochten.

Vroeg drachtverlies

Van 2.246 volbloeddrachten op 29 Britse stoeterijen ging 6,4% verloren tussen dag 15 en dag 42, en nog eens 1,6% tussen dag 43 en dag 65; in een tweede analyse van dezelfde merries steeg de kans met de leeftijd van de merrie. Er is niets aan te zien: de merrie wordt misschien gewoon weer hengstig. Alleen een echo vindt het, en daar zijn de latere controles in de kalender voor.

Abortus, en wat je dan doet

Later in de dracht kan een merrie haar veulen verliezen door een infectie — van de placenta (hieronder), door EHV, equine virale arteritis (EVA), leptospirose of infectieuze anemie (EIA) — of door iets anders: een tweeling, een gedraaide navelstreng, hydrops, een aanhoudende koorts of een ernstige ziekte (de diagnostische richtlijnen van de AAEP). In een Britse reeks van 1.252 onderzochte vruchten en pasgeboren veulens was een probleem met de navelstreng, meestal een draaiing, de vaakst gestelde diagnose (38,8%). Vaak is er vooraf niets te zien. Als het gebeurt:

• Bewaar de vrucht en de hele nageboorte en laat ze via je dierenarts onderzoeken, in een koelbox met koelelementen (de AAEP), maar nooit ingevroren (Merck). GD Deventer raadt bij een verdenking op EHV-1 een volledige sectie van vrucht en vliezen aan; goedkoper is dat de dierenarts een stukje long van de vrucht en een swab uit de schede van de merrie neemt en die bij GD op het virus laat onderzoeken, en is de vrucht al weg, dan helpt die swab alsnog. Alleen een laboratorium kan zeggen waarom, en het antwoord bepaalt wat de andere merries nodig hebben: zelfs in twee grote reeksen uit Kentucky van geaborteerde vruchten, doodgeboren en pasgeboren veulens bleef bij ongeveer een op de zes de oorzaak onbekend.
• Behandel alles uit de buurt van andere drachtige merries, op een plek die makkelijk te ontsmetten is, zoals een wasplaats, en spuit de vrucht en de vliezen niet af: zo kan het virus in de lucht komen (de abortusrichtlijnen van de AAEP). Volgens de EHV-richtlijnen van de AAEP gaan vrucht en vliezen meteen in dubbele plastic zakken.
• Zonder de merrie af, verplaats geen merrie die met haar in contact was en laat geen nieuwe binnenkomen tot er een diagnose is, en stop het strooisel in zakken in plaats van het over de wei te verspreiden (University of Kentucky). De richtlijn van de KNMvD bij een verdenking op rhinopneumonie raadt aan het bedrijf tot 28 dagen na de laatste abortus gesloten te houden, de contactmerries zo veel mogelijk te isoleren en in elk geval tot na hun veulenen op het bedrijf te houden, en de merrie in haar veulenhengstigheid niet naar een dekstation te sturen, omdat ze dan nog besmettelijk kan zijn.

Abortus door EHV-1

Het equine herpesvirus laat merries aborteren van twee weken tot enkele maanden nadat ze het virus opliepen, zonder dat de merrie ziek is of dat er iets op de abortus wijst; meestal laat in de dracht (vanaf zeven maanden), al zijn er zeldzame gevallen vanaf vier (de AAEP). De vrucht komt meestal nog in de vliezen ter wereld. Een veulen dat in de baarmoeder besmet raakte, is vaak ziek bij de geboorte en sterft meestal binnen drie dagen (de AAEP). Volgens GD Deventer zijn er vrijwel elk jaar in Nederland uitbraken van abortus en zieke of doodgeboren veulens. Losse gevallen zijn nu de regel, maar in een vatbare groep kan het virus zich snel verspreiden tot de klassieke "abortusstorm" (University of Kentucky). Een paard met een positieve neusswab blijft volgens GD in quarantaine tot minstens veertien, en liever 28 dagen na het verdwijnen van de verschijnselen; de AAEP noemt 14 tot 28 dagen. Het vaccin en het uit de buurt houden van drachtige merries van paarden die naar wedstrijden en evenementen gaan (Merck) zijn de preventie.

Ziekten die je moet melden

Een paar ziekten die met de fokkerij te maken hebben, staan op de Nederlandse lijst van zestien meldingsplichtige paardenziekten: equine virale arteritis (EVA), die bij een drachtige merrie abortus kan geven; besmettelijke paardenmetritis (CEM), die via de dekking en sperma overgaat; infectieuze anemie (EIA), waarbij ook de vrucht besmet kan raken; en dourine. Een verdenking meld je, als houder, dierenarts of laboratorium, bij het Landelijk Meldpunt Dierziekten van de NVWA (Tijdschrift voor Diergeneeskunde, 2023). Rhinopneumonie (EHV-1) staat niet op die lijst.

Placentitis

Een ontsteking van de placenta, meestal opgeklommen via de baarmoederhals, en een belangrijke oorzaak van late abortus, vroeggeboorte en veulens die kort na de geboorte sterven (Merck): de University of Kentucky schrijft bijna een derde van de late abortussen en van de sterfte op de eerste dag van een veulen toe aan placentitis. De tekenen: een uier die zich te vroeg ontwikkelt, of melk die al loopt — de uier hoort zich "een paar weken vóór het veulenen te ontwikkelen, niet maanden", schrijft Colorado State — en uitvloeiing uit de schede. Bel de dierenarts op tijd: vroeg ingrijpen is waarschijnlijk de sleutel, en de behandeling werkt niet altijd (Kentucky). Een schone omgeving en, bij een merrie bij wie de schaamlippen niet goed sluiten, een Caslick verkleinen de kans (Merck).

Melk vóór het veulenen

Melk die loopt voordat het veulen geboren is, wat de oorzaak ook is (placentitis, een tweeling, een abortus die eraan komt), is biest die het veulen niet krijgt, en Merck noemt melk die te vroeg loopt bij de redenen waarom een veulen te weinig antistoffen krijgt. Bel de dierenarts, die haar misschien laat uitmelken en de biest laat invriezen voor het veulen (Extension Horses), en laat na de geboorte de IgG van het veulen testen. De Brix-refractometer beoordeelt de biest die ze nog heeft: onder 15% slecht, 15 tot 20% twijfelachtig, 20 tot 30% voldoende, boven 30% goed (de AAEP).

Hydrops

Te veel vocht rond het veulen, in het allantoïs- of het amnionvocht; in een reeks van het Hagyard Equine Medical Institute in Kentucky ging het meestal om het allantoïsvocht. Het is zeldzaam. De buik groeit snel — in één beschreven geval van hydramnion van 230 naar 320 cm omtrek in zes dagen — met een flinke oedeemzwelling onder de buik, en een merrie die niet wil bewegen en zweet. Het is een noodgeval, omdat het gewicht de buikwand of de prepubische pees kan doen scheuren. In die reeks uit Kentucky van 30 merries in tien jaar overleefden er 27, en 20 van de 21 die opnieuw gedekt werden, kregen later nog een veulen.

Een scheur in de buikwand of de prepubische pees

Laat in de dracht kan de buikwand, of de pees die de buikwand aan het bekken verankert, het gewicht niet meer houden: vaker bij oudere, ongetrainde merries en bij trekpaarden, en bij een tweeling of hydrops (Pycock). De tekenen: oedeem onder de buik, van de uier tot het borstbeen, een uier die naar voren en omlaag geduwd wordt, een merrie die nauwelijks wil lopen en lang ligt, met onrust en af en toe koliek. Bel de dierenarts nu. Een merrie met zo'n scheur kan haar buikspieren bij het veulenen niet goed aanspannen (Western College of Veterinary Medicine), dus hulp bij de geboorte is altijd nodig (Pycock). In een reeks van 13 merries deden de veulens het beter wanneer de geboorte niet werd opgewekt en er geen geplande keizersnede kwam.

Een draaiing van de baarmoeder, en koliek bij een drachtige merrie

De baarmoeder kan om haar as draaien, vaker in de laatste drie maanden van de dracht. Meestal toont de merrie lichte tot matige buikpijn: ze ligt meer, eet minder en mest minder dan anders (Julie Strachota, Michigan State University, in The Horse). Het vraagt meestal een ingreep; in een reeks van vier verwijzingsklinieken overleefde 97% van de merries en 72% van de veulens wanneer het vóór dag 320 gebeurde, tegen 65% en 32% daarna. Elke koliek bij een drachtige merrie heeft de dierenarts nodig: van de drachtige merries die één verwijzingskliniek voor koliek opnam, ging 70% levend naar huis, en bij een op de vijf liep de dracht daarna slecht af.

Een moeilijke geboorte

De meeste moeilijke geboortes komen door een verkeerde ligging, stand of houding van het veulen; een veulen dat te groot is, is bij merries zeldzaam (Merck), en voor het veulen tellen de minuten. In een studie van 1.047 geboortes ging een tweede fase van langer dan 40 minuten gepaard met een duidelijk hogere sterfte van het veulen, en van de veulens bij wie een kliniek de geboorte moest oplossen, overleefde 37%. Bel de dierenarts bij geen vooruitgang 15 tot 20 minuten nadat het water gebroken is, of bij één been, meer dan twee benen, zolen naar boven, een neus zonder voeten, voeten zonder neus, of een veulen dat achterstevoren komt (Extension Horses, het American College of Veterinary Surgeons). Laat haar in afwachting stappen, zodat ze niet gaat liggen en perst, en trek niet aan het veulen zonder de dierenarts (Penn State).

Red bag

Het vlies dat als eerste verschijnt, hoort wit te zijn. Verschijnt er in plaats daarvan een rood vlies, dan heeft de placenta losgelaten voordat het veulen eruit is en raakt het veulen zijn zuurstof kwijt: Merck noemt het de meest acute oorzaak van zuurstoftekort rond de geboorte. Bel de dierenarts en wacht niet tot die er is: Merck, Colorado State en Penn State zeggen allemaal het rode vlies meteen open te maken en het veulen te halen, voorzichtig, om het veulen niet te raken, en daarom ligt er een schaar bij de spullen. Colorado State noemt placenta-infecties en stress als de gewone oorzaken (en, in de VS, besmet rietzwenkgras).

De nageboorte blijft zitten

Normaal komt de nageboorte binnen drie uur (Merck, de AAEP); dat ze blijft zitten, gebeurt bij 2 tot 10,6% van de merries, en Friese merries zijn er volgens Merck bijzonder vatbaar voor. Bij een merrie is dat ernstig: het kan leiden tot een ontsteking van de baarmoeder of het buikvlies, endotoxemie en hoefbevangenheid (Merck). Trek er niet aan; bind de nageboorte op en bel de dierenarts.

Bloeding na het veulenen

Een slagader naar de baarmoeder kan scheuren, het vaakst bij oudere merries: in de sectiegegevens van Kentucky was 78% van de 513 merries die eraan stierven 15 jaar of ouder. Jongere merries ontsnappen er niet aan: in 73 gevallen die naar een kliniek verwezen werden, was de mediane merrie 14 jaar en had ze acht veulens gehad, de jongste was 5, en volgens de auteurs kan het op elke leeftijd en na elk aantal veulens gebeuren; 86% van die merries bloedde na het veulenen, niet ervoor. Wat je ziet, is koliek, en daarna de tekenen van bloedverlies: bleke slijmvliezen en een snelle hartslag (Penn State). Een lichte vorm lijkt op de krampen die na het veulenen vaak voorkomen, en daarom laat je een merrie die zich daarna niet lekker voelt, nakijken door de dierenarts. Bel de dierenarts nu.

Hyperlipemie bij pony's, miniatuurpaarden en ezels

Bij hyperlipemie loopt het vetgehalte van het bloed zo hoog op dat lever en nieren het opgeven. Het komt het meest voor bij pony's, miniatuurpaarden en ezels, en bij pony's hangt het samen met overgewicht, dracht en lactatie (Merck). In een Britse reeks van 18 gevallen waren er elf shetlanders; van de veertien merries waren er negen drachtig en twee zogend, en twaalf van de achttien dieren waren te dik. De tekenen zijn sufheid, niet eten, zwakte en minder drinken, later oedeem onder de buik, koliek en trillen (Merck). Bel de dierenarts dezelfde dag: in die reeks stierf 67% van de dieren.

Scheuren in het geboortekanaal

Bij het veulenen kan het geboortekanaal scheuren, in het ergste geval tot een derdegraads scheur van het perineum of een fistel tussen endeldarm en vagina. Laat haar na het veulenen nakijken op scheuren (Penn State). Het herstel van een scheur van het perineum kan volgens Merck meestal wachten tot na de veulenhengstigheid; de zwaarste vormen worden chirurgisch hersteld.

Verwante gidsen

• Drachtcalculator voor je merrie — de verwachte veulendatum, de periode eromheen en elke stap met een datum
• Vaccinatie paard in Nederland — de basisvaccinatie, de KNHS-termijnen, tetanus en rhinopneumonie
• Ontwormen paard — mestonderzoek, EPG-drempels en resistentie
• Paardenpaspoort in Nederland — chip, UBN en de negen maanden
• Paardenvoeding in Nederland — ruwvoer, zetmeel en conditiescore

Bronnen

• Nederland — RVO, Aanvragen en regels paardenpaspoort (chip binnen 6 maanden, chip en paspoort binnen 9, de slachtstatus); KWPN, Veulen registreren en paspoort aanvragen (chippen vanaf zes weken, geïdentificeerd vóór een half jaar)
• Productinformatie (CBG-MEB, Diergeneesmiddeleninformatiebank) — Equip EHV 1,4, REG NL 9134 (herzien 20 juni 2024); BioEquin EHV, REG NL 123470 (herzien 10 september 2026); besluit over Pneumequine, REG NL 5158 (2022: indicatie luchtwegvorm, niet enten rond het dekken)
• GD Deventer — Kees van Maanen, Rhinopneumonie (2017: uitbraken in Nederland, insturen van vrucht en vliezen, quarantaine); KNMvD, Richtlijn rhinopneumonie: stroomdiagram abortus (2014: bedrijf 28 dagen dicht, contactmerries, veulenhengstigheid); Frippiat e.a., Meldingsplichtige dierziekten bij paarden, Tijdschrift voor Diergeneeskunde (2023)
• A7 Noord Dierenartsen — Ontwormen paarden verplicht op recept; Verordening (EG) nr. 1/2005 over het vervoer van dieren (art. 1, lid 5; bijlage I, hoofdstuk I, punten 2 en 7)
• Merck Veterinary Manual — Nutritional requirements of horses (de behoefte per maand, conditie, mineralen) en de tabel met de energiebehoefte in de dracht; Perinatal mare and foal care (voeding, conditie bij het veulenen, beweging, vaccins, de afveulbox, de eerste uren, de navel, de nageboorte); Parasite control during pregnancy; Parturition (fasen, de Caslick, buiten veulenen, de afveulplek); Dystocia; The early postpartum period; Failure of transfer of passive immunity; Abortion in horses en het hoofdstuk erover bij de voortplanting; Retained fetal membranes; Neonatal encephalopathy (red bag); Hyperlipemia; Nutritional myopathies (selenium); Dental, coat and hoof care
• AAEP — Foaling monitor sheet (2025: de spullen, de tijdsgrenzen, de 1-2-3-regel, de kwaliteit van de biest); Equine infectious abortion field diagnostic guidelines (2026); EHV-1 and EHV-4 guidelines; EHV vaccination guidelines (de derde maand, de enting vóór het veulenen); Adult horse vaccine chart (fokmerries 4–6 weken vóór het veulenen); Internal parasite control guidelines (ontwormen rond het veulenen)
• University of Kentucky — Broodmares' nutritional needs during late gestation (2012); Sustainable equine parasite control (2012); Placentitis research (2009); Manifestations of equine herpesvirus-1
• Colorado State University Equine Reproduction Laboratory — Twin management (2022); Red bag in horses (2025); Placentitis in mares (2025); Foaling out: easy as 1-2-3 en Foaling kit checklist (2024); CSU Veterinary Health, Foaling guide (ontwormen na het veulenen)
• Penn State Extension — Foaling season: tips for delivery (2025); When to call the equine vet (2025)
• Nebraska Extension G1874 — The foaling mare (2008); Extension Horses — Nutritional considerations for broodmares en Horse foaling management guidelines; Western College of Veterinary Medicine — The foaling mare; Cornell — Foal speed ahead (2023); American College of Veterinary Surgeons — Dystocia in horses; J. F. Pycock, Ventral rupture in the mare (UK Vet, 2003); The Horse — Colic in pregnant mares (baarmoederdraaiing)
• Studies — beweging: dag 16 tot 80, 2014, loopband rond negen maanden, 2009; ontwormen: ivermectine en praziquantel, 2003; koper: 1998, 2005, 2007; vroeg verlies: Britse stoeterijen, 2018, 2019; oorzaken van abortus: Kentucky, 1993, een tweede reeks uit Kentucky, 1993, Verenigd Koninkrijk, 2003; hydrops: Kentucky, 2022, 2021; buikwand: 2008; baarmoederdraaiing: 2007; koliek: 2021; moeilijke geboorte: 2012, 2024; bloeding: 2008, secties in Kentucky, 2012; hyperlipemie: 1992; opnieuw dekken: 2012; scheuren: 2025

Richtlijnen voor drachtige merries worden herzien naarmate er studies bijkomen, en de bronnen hierboven spreken elkaar op punten tegen; deze pagina zegt waar. Productinformatie verandert ook: de bijsluiter van het vaccin dat je dierenarts gebruikt, gaat voor. Je dierenarts stelt het programma voor jouw merrie vast.

Ook beschikbaar in English (US, UK, Australia, Canada, Ireland) · Español (España, México) · Português (Portugal, Brasil) · Nederlands (België) · Français (France, Belgique, Suisse, Québec) · Deutsch (Deutschland, Österreich, Schweiz) · Italiano (Italia, Svizzera) · Svenska (Sverige)

Verder: de drachtcalculator — de verwachte veulendatum, de periode eromheen en de kalender van de dracht.